Grossman 6: Opium voor het kampvolk

In het derde hoofdstuk van Grossmans roman volgen we Mostovskoy, de geheide communist, naar het nazi-kamp waar hij uiteindelijk terecht komt nadat hij bij Stalingrad in Duitse handen is gevallen. Hij wordt gestopt in het blok voor gevangenen die de bijzondere interesse van de Gestapo hebben. Ze worden er verhoord en gemarteld.

'Mostovskoj was gewend geraakt aan de bizarre mengeling van gespreksonderwerpen: de selectie, de lijkverbranding en de voetbalteams van het kamp. Dat van de veenbrigade, de Moorsoldaten, was het beste, dat van het Revier was ook sterk, de keuken beschikte over snelle aanvallers, het Poolse team Pracefiks had geen verdediging. Hij verbaasde zich ook niet mer over de tientallen, honderden geruchten die de ronde deden over nieuwe wapens, over onenigheid tussen de nazi-leiders. De geruchten waren altijd hoopgevend en onwaar - opium voor het kampvolk.'

Het citaat toont de deskundigheid van Grossman. Zijn geschiedschrijving is op en top modern: hij weet hoe het toeging op gewone-mensen-niveau. Terwijl de parafrase van Marx ('Religion = Opium des Volkes' wordt 'opium voor het kampvolk') ons laat binnenkijken in de geest van waarnemer Mostovskoj, die Marx uit eigen lezing kent.

De verwijzing naar de Moorsoldaten brengt de anarchisten en communisten in herinnering die door Hitler (op degelijk democratische wijze aan de macht gebracht) al in 1933 werden opgesloten in een concentratiekamp op een steenworp afstand van de Nederlandse grens. Ze moesten dwangarbeid verrichten: turf steken in het veen. Vanuit Emmen kon je ze bijna horen zuchten. De pacifist Carl von Ossietsky, aan wie in 1936 de Nobelprijs voor de Vrede werd toegekend, zat daar ook gevangen - hij stierf in 1938.

Het lied 'Wir sind die Moorsoldaten' heb ik nog gezongen met kornuiten van de Amsterdamse Tweede Vijfjarige HBS. We waren lid van de linkse NJN (de Nederlandse Jeugdbond voor Natuurstudie). Voor of na de Bevrijding? Dat weet ik niet meer met zekerheid; het zal wel erna geweest zijn. Ik kan het lied nu nog horen op Youtube en meezingen. Eén ding is dan moeilijk, mijn tranen bedwingen.