Entregent en on.

Het was in 1984. We waren op het vliegveld van Rome en moesten wat overstaptijd doorbrengen, in afwachting van het vliegtuig naar Sardinië. We gingen heel volks een ijsje eten bij een ijscoverkoper. Ze moet een onhandige beweging gemaakt hebben, de hertogin de La Rochefoucauld: een bolletje ijs gleed van het hoorntje en verdween in haar keursje.

Zo ben ik met haar in contact gekomen. Ik stond toevallig naast haar toen het gebeurde en hielp haar om dit probleempje op te lossen. Wanneer ik het aan vrienden vertel, wordt er gegiecheld. De ondeugende lachjes doen mij begrijpen dat ze zich voorstellen dat ik met profane hand het koude spul tussen warme borsten heb opgediept. Ja zeg. Een hertogin. De La Rochefoucauld.

Nee. Rond ons stond iedereen versteend van verbazing, verschuldigde eerbied en uit alle macht onderdrukt plezier. Mijn hulp bestond er uit dat ik de verkoper wees op de situatie en van hem een lepel kreeg, die ik de hertogin kon overhandigen opdat ze die hanteren kon temidden van schijnheilig afgewende blikken.

Daarna kon het niet meer stuk tussen haar en mij. We gingen met ons gezelschap, lieraire critici, naar Porto Torres, in het uiterste noorden van Sardinië. We waren deelemers aan een congres van de Association Internationale des Critiques Littéraires. We congresseerden dat jaar over toneelkritiek.

Tussen de bedrijven door hielden de congresdeelnemers geanimeerde gesprekken. Ik herinner me vooral dat een francofone Belgische criticus zich treurig-kritisch uitliet over de ontwikkeling van het toneel onzer dagen; hij had het respect voor de tekst zien verdwijnen ten gunste van de almacht van de regisseurs. Maar vooral ook is me het moment bijgebleven waarop, nadat ik mijn lezing had uitgesproken, Edmée de La Rochefoucauld naar voren trad om me publiekelijk een compliment te maken. Vooral haar zin 'Vous avez de l'entregent' is me bijgebleven.

Wat is de betekenis van de Franse uitdrukking 'avoir de l'entregent'? Er slag van hebben om met mensen om te gaan, zegt een woordenboek. Ik houd het er op dat vooral gedacht wordt aan 'de toon weten te treffen' en toch ook wel een beetje 'iets interessants te vertellen hebben'.

We hebben zelfs nog een dansje gemaakt in een disco, zij en ik, daar op Sardinië. Rustig aan, want zij was 88 en ik 54. Maar een mens is nooit te oud om naar vermogen iets feestelijks van het leven te maken.

Terug in Parijs heeft ze me rondgeleid in haar herenhuis, een flink uit de kluiten gewassen 'hôtel particulier', aan de place des Etats-Unis. Met gerechtvaardigde trots toonde ze het portret dat ze geschilderd had van de dichter Paul Valéry, die ze gekend had en bewonderd. Ze heeft ook over hem geschreven. Een multi-getalenteerde vrouw.

Een andere zin uit haar mond heeft zich, zonder dat ik precies begrijp waarom, in mijn herinnering onuitwisbaar vastgezet. Ze toerde toen met me rond in haar auto, bestuurd door haar Portugese chauffeur. Ze sprak, mild misprijzend, haar verbazing over uit over het feit dat ik boeken bij me droeg in een soldatentas, een pukkel. Ik vroeg haar, een beetje provocerend, wat ze zou voorstellen dat ik anders bij me zou dragen. Ze zei: 'On a la valise diplomatique'.

'On'? Men heeft een diplomatenkoffertje? Men? Ik denk dat ze bedoelde: 'ons soort mensen'. Entregent en on. Verrukkelijke klasse-subtiliteiten in het Franse taalgebruik.

Op de afbeelding: Edmée de La Rochefoucauld (1895-1991)