Wie deed het?

Er komt eerdaags een tv-serie aan die gemaakt is door de productieve en communicatieve historicus Geert Mak. Titel: 'In Europa'. Een voorproefje leert ons dat er beelden worden getoond van wat de voorbije eeuw aan gruwelijks te zien heeft gegeven.

Beelden bijvoorbeeld van de schlemielen die tijden de Eerste Wereldoorlog uit hun vredige dorpjes werden weggehaald om voor het vaderland de loopgraven in te gaan, in uniform, met wapens, klaar om bevelen op te volgen die nogal eens stompzinnig waren. Bereid om bloot te staan aan de moordaanslagen van buitenlandse schlemielen aan de andere kant, die met hun wapens, onzichtbaar, een eindje verderop lagen.

Miljoenen doden en gewonden. Hoe gewond? Sommigen kwamen van het front terug met een verwoest gezicht. In Frankrijk werden zulke gewonden aangeduid met de woorden 'gueules cassées'. Gebroken smoelen.

Wat een lot, om als beloning voor je inzet voor het vaderland verder te moeten leven met een gueule cassée. En een medaille natuurlijk.

Wie heeft het gedaan? Wie is schuldig aan dit vreselijke? Eigenlijk de man die de kogel heeft afgeschoten. Voelt die zich schuldig? Welnee, want hij weet niet eens dat hij het gedaan heeft. En dan nog, als hij het wist, zou hij op wijzen op zijn verplichte gehoorzaamheid aan een gegeven bevel. Zou hij wijzen op zijn verantwoordelijkheid ten opziche van het vaderland.

En toch is het een met voorbedachten rade gepleegde misdaad. Begaan door mensen tegen een mens. Anoniem. Straffeloos. Het is genoeg om naar de foto van zo'n ongelukkige te kijken om te beseffen hoe onaanvaardbaar dat is.

De gueule cassée is een teken. Betekenis: 'dit was ongeoorloofd'. En is het nog steeds. Als ons geweten het al niet leert, dan doet ons gevoel het wel.