Lorca's schreeuw uit New York

Lorca is geboren in 1898. In Fuentevaqueros, een boerendorpje niet ver van Granada, Andalusië. Die omgeving heeft hem liefde bijgebracht voor de natuur, voor het landleven. Die liefde is terug te vinden in zijn gedichten.

Hij kwam uit een familie van landeigenaren. Hij kreeg de bijbehorende goede opvoeding. Hij had veel talenten. Hij was heel muzikaal en kreeg een gedegen muziekopleiding, piano, gitaar, theorie. Hij is bevriend geweest met de componist Manuel de Falla en de gitarist Andres Segovia. Hij heeft over muziek geschreven en ook zelf gecomponeerd. Hij tekende ook goed; er zijn veel tekeningen van hem bewaard gebleven. Een aantal ervan zijn te zien in het door Davidsfonds (Leuven) in 2001 uitgegeven boek De mooiste gedichten, met teksten en vertalingen van Piet Thomas en Christian de Paepe.

Lorca begon al jong te schrijven. Zijn gedichten en toneelstukken behoren tot het allerbeste uit de wereldliteratuur. Het zijn taalkunstwerken van uitzonderlijk indringende kwaliteit. Degene die zelfs in heel geringe mate vertrouwd is met de Spaanse taal kan zijn meesterschap herkennen.

In haar in 1999 bij Bert Bakker, Amsterdam, uitgegeven bundeltje Federico García Lorca, Voor duizend verliefden van hart, De mooiste liefdesgedichten, heeft Barber van de Pol dit fragment als volgt vertaald:

Wonderbaarlijk genoeg blijft dikwijls in Nederlandse vertaling de intrinsieke kracht en hartstochtelijke lading van zijn poëzie voelbaar.

Nederlanders hebben van zijn toneelwerk kennis kunnen nemen in diverse opvoeringen, Bodas de sangre (Bloedbruiloft), Yerma, Doña Rosita la soltera o el leguaje de las flores (Juffrouw Roosje de oude vrijster of de taal van de bloemen), La casa de Bernarda Alba (Het huis van Bernarda Alba). Nog in 2001 heeft Het Nationale Toneel een sterke voorstelling gegeven van het laatstgenoemde stuk, in de regie van Johan Doesburg, met Anne-Wil Blankers in de hoofdrol.

In Lorca's stukken en gedichten zijn passie, dood en onderdrukte sexualiteit de meest opvallende thema's. Zij manifesteren zich, die thema's, in relatie met de motieven die Lorca aan zijn persoonlijk leven ontleent: de Spaanse natuur en cultuur, Spaanse leefomstandigheden en relationele gewoonten onder Spaanse mannen en vrouwen. De sterke ritmiek van zijn stijl doet denken aan de flamenco. Soms lijkt het, als je Lorca's zinnen laat klinken, of je de felle hakken hoort van de danser, de smartelijke klaagstem van de zanger of de ondersteunende schoonheid van gitaarmuziek.

Nooit de liefde zonder de dood. Maar er zijn natuurlijk accentverschillen. In zijn Hartstochtelijk madrigaal ligt het accent op de liefde, met zijn onverbiddellijke eis tot overgave en gelijktijdig verlangen naar versmelting. De dood is nooit uit het zicht, maar de fiere hartstocht zet de toon.

In dit gedicht gaat het vooral om de liefde, om de erotiek, om het verlangen. De dood hoort er onherroepelijk bij, maar heeft een ondergeschikte plaats. De dood neemt de hoofdrol geheel over in Lorca's beroemde Llanto por Ignacio Sánchez Mejías. Dat was een vriend die stierenvechter was geweest, ermee was gestopt en later, in 1934, toch probeerde om de arena weer in te gaan. Hij werd toen door de stier op de horens genomen en stierf. Lorca schreef een lang gedicht om zijn gestorven vriend te eren. Vooral het laatste onderdeel van die klaagzang is buitengewoon mooi, een hoogtepunt in het dichterlijke oeuvre van Lorca. De titel van dit onderdeel is Alma ausente (Afwezige ziel), hetgeen uiteraard de tegenstelling aanduidt met het nog aanwezige lichaam dat door de ziel verlaten is.

Toch moeten we Lorca niet alleen maar beschouwen als een dichter van liefde en dood, van persoonlijke, existentiële tragiek. Hij was politiek geëngageerd, links ondanks zijn afkomst. Maar hij was meer dan eenvoudig politiek links. Hij had een visie op de maatschappij, op wat die zou kunnnen zijn, wat die hier en daar ook was, die we in onze dagen vinden bij mensen die zich zorgen maken over een zekere ontmenselijking van de wereld. Dat komt tot uitdrukking in de gedichten die hij maakte in New York, waar hij, te beginnen in 1929, een jaarlang verbleef. Ze verschenen onder de titel Poeta en Nueva York. Christian De Paepe heeft daarover het volgende geschreven (p.23):

De grootste stad van de wereld, toen in volle expansie, met talrijke wolkenkrabbers in de steigers, maar ook getekend door de economische crash van eind 1929, had een negatieve indruk op hem gemaakt. Zijn gedichten laten bij de lezer een bittere smaak na van van troosteloze eenzaamheid, van brutale ontmenselijking, van aliënatie door techniek, bureaucratie, geld en macht, van verdrukking omwille van kleur, ras of seksuele geaardheid. De Amerikaanse cultuur is nu eens een pletrol, dan weer een monster dat alles uitholt. Ze is een onophoudelijke aanslag op het kind in ieder mens, op de originaliteit, de fantasie en de spontaneïteit. Alleen de negers en de Afro-Antilliaanse bevolkingsgroepen weten, dankzij hun muziek, dans en ritme, aan die culturele moordpartij te ontsnappen. Lorca veroordeelt het moderne Amerika als een cultuur zonder wortels. Vanuit zijn eigen onzekere gemoedsgesteldheid en tegen de achtergrond van een agrarische voedingsbodem, maakt hij als een bijbelse profeet een vlijmscherpe en angstaanjagende diagnose van de moderne wereld. Hij analyseert de feiten met veel retoriek en onthutsende metaforen. Met een bechuldigende vinger wijst hij naar de leiders van staat, kerk en cultuur, en voorspelt de nakende vernieling.

De Paepe heeft gelijk. Degene die in 2002 het gedicht leest dat Grito hacia Roma (Schreeuw naar Rome) heet, met als ondertitel Desde la torre del Chrysler Building (Van boven uit het Chrysler Building), ontkomt niet aan de ontdekking dat hij een profeet hoort die driekwart eeuw geleden voorzag wat de wereld na hem te wachten staat. Die toren is veel te hoog. Hij verscheurt wolken. Er is ook schoonheid; de metaforen laten ons ook de schoonheid voelen. Onthutsende metaforen noemt De Paepe ze. Dat komt doordat Lorca zich, als avant-garde-dichter ook heeft gevoed met de voorbeelden van wat de surrealisten in zijn tijd als artistieke mogelijkheden ontsloten. Onze nachtmerries laten ons immers onthutsende beelden zien. Wat de visionnaire kunstenaar voor ogen staat is onthutsend. En moet de lezer niet onthutst zijn wanneer hem wordt afgeschilderd wanneer hem een verloedering van de wereld wordt voorgeschilderd.

Het gedicht is een brandende waarschuwing, een sidderende aanklacht. Juist de metaforen, soms met meervoudige betekenissen, altijd vastgeklonken aan gruwelijke realiteiten, maken die aanklacht zo indringend. IJzersmeden, die kettingen maken voor de kinderen van morgen, bereiden slavernij voor van allerlei aard. Aan die kinderen wordt nog verteld van een wonderlijk licht dat neerdaalt, maar wat er in werkelijkheid neerdaalt is een vloed van rioolvuil. Terwijl we genoeg zouden hebben aan dagelijks brood, bloemen, tederheid, en dat de wil geschiede van de Aarde, die vruchten genoeg heeft voor iedereen. Wie dit gedicht leest, denkt: we moeten naar de grote dichters luisteren.

Lorca had een intense afkeer van de bourgeoisie, speciaal van de bourgeoisie die hij het beste kende, die van Granada. In een interview noemde hij die 'de ergste die Spanje kende'. Dat was vlak voor 14 juli 1936. Op die dag keerde hij uit Madrid terug naar de stad van zijn jeugd. Federico was toen al een beroemde schrijver. Hij had kort tevoren Het huis van Bernarda Alba beëindigd. Zijn komst naar Granada was op de voorpagina's van lokale kranten vermeld. In de oververhitte sfeer van die stad had Lorca veel vijanden, om wat hij was, om wat hij tot uitdrukking had gebracht.

In die tijd was Spanje een republiek waarin linkse partijen in een Volksfront regeerden. Maar in Granada had rechts in februari plaatselijke verkiezingen gewonnen. Links vond dat er geknoeid was. Daarom waren er in mei nieuwe verkiezingen gehouden, die een verpletterende overwinning voor links hadden opgeleverd. Dat verbitterde de middenklasse van Granada. Toen op 17 juli de militaire revolte onder leiding van Franco uitbrak, in Marokko, leidde dat ertoe dat in Granada het garnizoen ook in opstand kwam tegen de republikeinse regering. Op 23 juli hadden de militairen de stad in handen. De door Lorca publiekelijk verachte bourgeoisie was overwegend falangistisch, Franco-gezind. De Spaanse burgeroorlog moest eigenlijk nog beginnen toen Lorca zich al bevond op een plaats waar de fascisten de baas waren.

Op 16 augustus werd de man van zijn zuster door fascisten geëxecuteerd. Op diezelfde dag werd ook Lorca gearresteerd. Hij werd naar een militair kamp gebracht in Víznar, acht kilometer buiten Granada. Daar is hij door een vuurpeloton van fascisten doodgeschoten, op de begraafplaats. Men neemt aan dat het gebeurde op 19 augustus 1936; precieze getuigenissen zijn er niet. Lorca was 38 jaar.