Een held wordt oud

Volgend jaar zal Nelson Mandela negentig worden. Als alles goed gaat natuurlijk, dat moeten we er op zijn minst bij zeggen.

Wanneer een verwachting over de toekomst wordt uitgesproken, hoort daar een bezwerende formule bij. Daarmee wordt gepaste bescheidenheid uitgedrukt. God of het Lot, hoe men het noemen wil, niet de mens, beslist over de toekomst, we beseffen het. En om aan te geven dat we het beseffen, zeggen we 'Deo volente'. Moslims zeggen 'Insj Allah'. De ietsist of overtuigde atheïst komt aan met het voorzichtige 'als alles goed gaat'.

Ik heb nogal eens meegemaakt dat onder toneelspelers een optimistische prognose werd gegeven over het verwachte succes van een ingestudeerd stuk. Vooral na een ongelukkig verlopen generale repetitie was er altijd wel iemand die voorspelde dat dat juist een gunstig teken was voor de toekomst. 'Niet beschrieën, niet beschrieën', hoorde ik dan rondom. Want onder bijgelovigen (alle acteurs, dus) roept verwoord optimisme de boze geesten uit de hel. Na zo'n uitspraak moest er luid en krachtig worden afgeklopt op ongeverfd hout.

Daarmee in verband stonden ook andere bezwerende formules, die juist een pessimistische klank hadden. Type 'Hals- und Beinbruch', dat een Hebreeuwse origine heeft.

Om bescheidenheid tegenover de voorzienigheid tot uidrukking te brengen, kon je ook zeggen 'bij leven en welzijn'. Dat had had iets deftigs. Of die uitdrukking nog in gebruik is, ik weet het niet. 'IJs en weder dienende' hoor ik ook al niet meer.

Moge Mandela het beleven, die negentigste verjaardag; wie zou het hem niet gunnen? Zevenentwintig jaar gevangen gezeten, voor een goede zaak. Een held van onze tijd. Hij bevestigt de theorie die Mineke Schipper heeft geopperd in haar boek 'Onsterfelijke roem; het epos in verschillende culturen': in Afrikaanse heldenverhalen sterft de held nooit jong.