Tristan Tzara
Wie dezer dagen (augustus 2011) in Amsterdam komt moet niet nalaten een aan te wippen in het Joods Historisch Museum. Er is een tentoonstelling over avant-garde kunst uit Roemenië. Heb ik tweemaal bekeken. De laatste keer in gezelschap van beeldend kunstenaar Karel Kindermans, die opmerkte dat wat er te zien was niet opzienbarend verschilt van wat we kennen van de kubisten, surrealisten en kunstenaars behorend tot verwante stromingen, die je niet gemakkelijk uit elkaar houdt.
Zit iets in. Het is ons allemaal al vertrouwd geworden. Wat die Roemeens joodse kunstenaars gemaakt hebben verrast een doorgewinterde deskundige niet. Toch is de tentoonstelling boeiend. En ontroerend ook.
Voor mij alleen al omdat ik, wanneer ik rondwandel op het Cimetière Montparnasse, wat ik nogal eens doe, altijd een gedachte wijd aan Tristan Tzara. Hij ligt daar in een uiterst eenvoudig graf, dat ik passeer op weg naar Baudelaire en Aljechin, die een eindje verderop liggen.
Tzara is voor mij de avant-gardist par excellence. Hij begon met dada, toen hij vanuit Roemenië naar Zwitserland had weten te komen. Als jood wegtrekken uit Roemenië was nog zo'n slecht idee niet aan het begin van twintigste eeuw. Op de geboorteakte van Tzara staat: 'Samuel Rosenstock, van ouders van de Mozaïsche religie, Israëlitische nationaliteit, niet ontvankelijk voor enige bescherming.' Asjeblieft. Begrijpelijk dat je liever westwaarts trekt en een pseudoniem kiest dat betekent 'triest over mijn vaderland'.
Dada begon hij in Zürich en later trok hij naar Parijs, waar hij leefde, werkte en gestorven is. Radicalere avant-garde dan dada is er niet geweest en is ook niet mogelijk. Lees maar dit gedicht:
de leeuwentemmer herinnert zich
kijk mij aan en wees kleur
later
jouw lach eet de zon op voor hazen en kameleons
stop mijn lif tussen twee ruime regels opdat de hongersnood licht zij moet je slapen slapen zie je we zijn zwaar blauwe antolopebop gletscher oor in de stenen mooie grenzen - hoor de steen
oude koude visser groot op nieuwe letter leren de meisjes van ijzerdraad en suiker draaien langzaam de flessen zijn groot als de witte parasols hoor rol rol rood
in de koloniën
herinnering reuk van eigen apotheek oude dienstmaagd
groen paard en granen
hoorn schreeuwt
fluit
bagage obscure menagerieën
bijt zaag alsjeblieft
horizontale lijn zien
Het origineel:
le dompteur de lions se souvient
regarde-moi et sois couleur
plus tard
ton rire mange soleil pour lièvres caméléons
serre mon corps entre deux lignes larges que la famile soit lumière dors
dors vois-tu nous sommes lourds antilope bleue sur glacier oreille dans les pierres belles frontières - entends la pierre
vieux pêcheur frois grand sur lettre nouvelle apprendre les filles en fil de fer et sucre tournent longtemps les flacons sont grands comme les parasols blancs entends roule roule rouge
au colonies
cheval vert et céréales
corne crie
flûte
bagages ménageries obscures
mords scie veux-tu
horizontale voir