De eerste zes hoofdstukken in het eerste deel van Grossmans roman spelen zich af in een Duits concentratiekamp. En dan in het zevende hoofdstuk verplaatst de schrijver ons naar Stalingrad, eind 1942, toen de Duitse troepen de stad waren binnengevallen na hun tot dan geslaagde opmars diep in de Sowjet-Unie.

Over zo'n anderhalve week, op 25 september 2009, ga ik in Den Haag een lezig houden over Le Grand Meaulnes van Alain-Fournier. Dat zal dan bijna op de kop af 95 jaar zijn na zijn dood. Hij stierf op 22 september 1914 aan het front, ten zuidoosten van Verdun. Dat was vlak na het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog.

Via Mostovskoj komt Grossmans lezer in contact met enkele medegevangenen van deze overtuigde communist in het concentratiekamp. Een van die anderen is een man die met de naam Ikonnikov-Morzj wordt aangeduid. Zijn bijnaam is 'de parachutist'. Niet dat Ikonnikov parachutist is, welnee, maar omdat zijn brits vlak bij de strontemmer staat, de 'parasja' in het Russisch. Zeg: de stink-ton.

In het derde hoofdstuk van Grossmans roman volgen we Mostovskoy, de geheide communist, naar het nazi-kamp waar hij uiteindelijk terecht komt nadat hij bij Stalingrad in Duitse handen is gevallen. Hij wordt gestopt in het blok voor gevangenen die de bijzondere interesse van de Gestapo hebben. Ze worden er verhoord en gemarteld.

We mogen Peirce beschouwen als de vader van het filosofisch pragmatisme. Hij heeft zelf dat substantief wel gebruikt, hoewel hij af en toe ook van pragmaticisme sprak om een onderscheid te maken met het alledaagse concept en ook wel omdat hij voor de donder niet terugschrok voor onaantrekkelijk ogende nieuwe woorden. Maar William James (1842-1910) is als pragmatist aanzienlijk bekender geworden.

Vraag mij wie de intelligentste mens was die op aarde heeft rondgelopen en ik antwoord: Charles Sanders Peirce (1839-1914). Spreek uit Peurs. En niet Piers, zoals je ook wel eens hoort. Zijn Engelse voorvader was een wever uit Norwich. Die heette Pers, hetgeen uitgesproken werd als Purse, hetgeen rijmt op beurs.

Het tweede hoofdstuk brengt ons binnen in het kamp. Een personage wordt gepresenteerd, in de eerste zin.

'In het Duitse kamp kreeg Michael Sidorovitsj Mostovskoj, voor het eerst sinds het tweede kongres van de Komintern de kans om zijn talenkennis echt te gebruiken.'

Specifiek voor Grossman: hij geneert zich niet voor zijn mening. Die stopt hij in zijn rijkgeschakeerde roman. En dan niet in de mond van een personage, waarachter de auteur zich zou kunnen verschuilen, maar recht voor de raap uit eigen mond. Zijn maximen zijn stelregels die hij geheel voor eigen rekening neemt.

In Grossmans eerste hoofdstuk worden niet alleen de menselijke maaksels beschreven die een landschap onmenselijk maken. Ook komen er even de 'willing excutioners' (Goldhagen dixit) voor die het materiaal aanvoeren.

'Er hing een lage mist.' Dat is de eerste zin van Grossmans boek, 'Leven en lot'. Een zin als een metafoor. Het boek speelt zich in 1942 af. Een jaar van onmenselijkheid, opgelegd, uitgevoerd en ondergaan.