Oidipous

Wat weten we van Oidipous? Zijn naam vertelt iets over hem. Hij had gezwollen voeten. Op het schilderij dat Gustave Moreau (1826-1898) maakte van zijn ontmoeting met de Sfinx is dat niet te zien.

Jammer. Want de rol van de mythische Oidipous in de geschiedenis van de mensheid zou ongetwijfeld anders zijn geweest en tot beter nadenken hebben gestemd wanneer tijdig op de betekenis was gelet die in zijn naam ligt besloten.

We mogen, geloof ik, aannemen dat Oidipus in het denken van de hedendaagse westerse mens vooral een plaats heeft gekregen door het gebruik dat Freud heeft gemaakt van zijn naam om een veronderstelde constante in de psychologische ontwikkeling van manspersonen te benoemen. Volgens die hypothese gaat bij kinderen van het mannelijk geslacht de eerste sexuele begeerte uit naar de moeder en ontstaat daardoor haat tegen de vader, als rivaal. Het Oidipous-complex, ook wie het niet in zichzelf herkend heeft, heeft er op zijn minst van gehoord.

Moreau was van vóór Freud. Hij heeft onbevangen kunnen fantaseren over de ontmoeting van Oidipous met de Sfinx. Gevaarlijk wezen, die Sfinx. Ze had zich bij de toegang tot de stad Thebe in midden-Griekenland opgesteld en legde iedereen die doorgang wilde een raadsel voor. Wie een verkeerd antwoord gaf, werd in het ravijn geworpen. Op het schilderij zien we onderaan nog een voet van zo'n ongelukkige, waaruit we mogen concluderen dat het ravijn al aardig gevuld was geraakt toen Oidipous werd aangeklampt.

Oidipous was de eerste die het goede antwoord gaf. Intelligentie kan hem niet worden ontzegd. De Sfinx wierp toen zichzelf in het ravijn. Thebe was bevrijd van haar ondraaglijke aanwezigheid. Oidipous werd door de dankbare bewoners tot koning (Grieks: tyrannos) benoemd.

Over de dagen van zijn koningschap gaat een indringende tragedie van Sophokles, waarvan de betekenis ver uit gaat boven Freuds hypothese en de fantasie van Moreau. Ik ga het er over hebben.