Semiotiek van orale literatuur - 1 - Code en cultuur

Maurice Béjart organiseerde ooit met zijn balletgroep een uitvoering in een Afrikaans dorp waarvan de bewoners bekend stonden als mensen die dol waren op dansen. Béjart wilde wel eens meemaken hoe deze Afrikanen zouden reageren op een optreden van zijn dansers.

In het dorp werd een toneel opgericht. Rondom werd bekend gemaakt dat er dan en dan een dansvoorstelling zou plaats vinden. Er was een groot publiek aanwezig toen het gordijn werd opgehaald. Béjarts dansers begonnen te dansen.

Er gebeurde iets onverwachts. Het publiek begon te dansen. Mensen gingen en toneel op en dansten mee. De stomverbaasde balletdansers zagen zich omringd door uitgelaten mensen die vrolijk dansten. De professionals begrepen dat de geplande voorstelling niet doorging, maar door iets onvoorziens werd vervangen.

Een gebeurtenis als deze maakt duidelijk dat publieke uitvoeringen uitgaan van een vooronderstelling die door alle aanwezigen worden gedeeld. Uitgangspunt is een idee dat leeft in de geest van elke aanwezige. Een idee waarvan niemand zich echt bewust is, omdat het wordt opgevat als 'normaal', 'vanzelfsprekend', door iedereen ter wereld geaccepteerd', terwijl dat laatste bleek niet het geval te zijn.

De vooronderstelling van de balletdansers was dat als er een uitvoering wordt gegeven er noodzakelijkerwijs een onderscheid wordt gemaakt tussen dansers en publiek. Een onderscheid dat gemarkeerd wordt door een indeling in de ruimte en in gedrag. Hier dansen de dansers en dáár houdt het publiek zich koest. De kijkers worden geacht passief te blijven tegenover de actieve uitvoerende kunstenaars. Bij de uitvoering hoort muziek. Bij de toeschouwers hoort eerbiedige stilte.

Bij de dorpelingen zal wel een vooronderstelling hebben geleefd, neem ik aan, als: wanneer ergens mensen beginnen te dansen, toon je je sympathie door het zelf ook te doen. Mogelijk ook: als er gedanst wordt blijf je niet stil zitten. Dit schrijvende zie ik voor mijn geestesoog weer de Zuidafrikaanse president Mandela die een juichende menigte als het ware dankte voor de betoonde liefde door dansbewegingen te maken.

Zulke verschillen in opvatting over te betonen gedrag in specifieke situaties zijn het gevolg van verschillen in interpretatie. In zulke gevallen van gezamenlijk interpreteren liggen aan de basis van interpretaties: codes, die aan alle aanwezigen bekend zijn. Zo'n code is een verzameling van algemene regels die opgeslagen liggen in de geest van de mensen. Uitgaande van die algemene regels kan interpretatie tot stand komen. Wanneer dat is gebeurd, kan er, op grond van die interpretatie, een beslissing tot stand komen ten aanzien van adequaat handelen in de gegeven situatie.

Een goed voorbeeld levert ons handelen in verkeerssituaties. We kennen de verkeerscode. We hebben ons die code eigen gemaakt. We weten dus dat we moeten stoppen voor een rood verkeerslicht. Ook intercultureel contact levert goede voorbeelden. We weten waar we niet iets met de linkerhand moeten aanreiken, waar we niet te hard moeten lachen, waar we een gegeven cadeautje niet onmiddellijk moeten uitpakken.

Wat Béjart en zijn dansers overkwam laat zien dat je de codes van de anderen moet leren kennen, altijd en overal. Vooral dus bij intercultureel contact.

Wat is cultuur? Het is een verzameling codes, die mensen behorend tot dezelfde gemeenschap zich hebben eigen gemaakt. Codes die het mogelijk maken dat je de mensen van je eigen gemeenschap herkent en ook de lui herkent die er niet bij horen. Cultuur heeft een identificatie-functie en tegelijk een onderscheidmakende functie.