Sophokles

Sophokles schreef over Oidipous een tragedie. De titel van het toneelstuk luidt 'Oidipous tyrannos'. Hetgeen in eenvoudig Nederlands overgezet is als 'Oidipous Rex'. De scène met de sfinx speelt in het stuk geen rol. Wanneer het stuk begint komt Oidipous als tyrannos uit zijn paleis. Aan het einde geeft hij als tyrannos de pijp aan Maarten.

Maakt dat een toneelstuk tot een tragedie, dat het slecht afloopt? Nee. Het essentiële kenmerk van de tragdie is dat het toneelstuk vertelt van een kansloos verzet tegen de wil van de goden. Anders gezegd: tegen het noodlot.

Ik heb college gegeven over de naar mijn smaak mooiste Franstalige tragedie. Dat is 'Phèdre' van Racine. Om uit te leggen wat een tragedie is, kwam ik met een vraag aan de aanwezige studenten: 'Als ik hier ter plekke ineenzijg, is het een tragedie?' Enkelen wilden wel ja zeggen. De meerderheid keek me bedremmeld aan. Ik had, zoals het een docent betaamt, het doorslaggevende, laatste woord: 'Nee. Het zou dramatisch zijn, maar niet tragisch.' Tragisch zou het pas zijn, wanneer het me overkomen zou op het moment dat ik de hand zou reiken naar de man die me de Nobel Prijs zou gaan overhandigen. Dan zou je van noodlot kunnen spreken. Een interventie van hogerhand.

Dramatisch is dat wat heel erg spectaculair is. Zoals dat wat je, als het geen komedie is, op het toneel te zien krijgt. Tragedie toont de vergeefse strijd van een mens tegen dat wat de het de goden belieft om hem aan te doen.

Hoe kon je in de mythologische dagen waarover Sophokles het had weten wat de goden wilden? Door een orakel te raadplegen. Mensen met een speciale gave, zieners, konden chocola brouwen van wat een god, via zijn orakel, als boodschap doorgaf.

Wanneer koning Oidipous aan het begin van Sophokles' tragedie uit zijn paleis naar buiten treedt treft hij daar smekelingen. Dat ze iets van hem willen kan hij afzien aan de speciale manier waarop ze de lauriertakken op hun hoofden hebben geplaatst. Wat vragen ze? Dat Oidipous iets doen zal aan de plaag die Thebe teistert. De pest. Dat kan niet anders dan een straf van de goden zijn.

Natuurlijk belooft de koning dat hij alles zal doen om zijn onderdanen terwille te zijn, dat hij om te beginnen trachten zal te weten te komen waarom Apollo boos is op Thebe. Want dat is het uitgangspunt; de pest is een straf. Je zou kunnen zeggen: Apollo heeft de pest in. Het is zaak om te weten waarom. Het is zaak om te weten hoe de boosheid, door boetedoening, weggenomen kan worden.

Koning Oidipous zal luisteren naar een ziener. Dat is Tiresias; hij heeft al iemand uitgestuurd om hem te vragen om naar het paleis te komen.